SatAugSat2019

སྤེལ་དུས་མཐའ་མ།09:45:57 AM GMT

རྩོམ་གསར།:

བོད་སོག་མཆོད་ཡོན་བར་གྱི་འགལ་འབྲེལ་སྐོར།

བོད་སོག་མཆོད་ཡོན་བར་གྱི་འགལ་འབྲེལ་སྐོར་བཤད་པ།

དེ་ཡང་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་བས་སོག་པོའི་རྒྱལ་རིགས་གུ་ཤྲི་བསྟན་འཛིན་གྱི་དཔུང་སྟོབས་ལ་བརྟེན་ནས་རང་གི་སྲིད་དབང་བཙུགས་པ་ཡིན་ལ།

རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་ཆེན་པོ་ཞལ་བཞུགས་རིང་གུ་ཤྲི་ཧན་གྱིས་རྒྱལ་དབང་མཆོག་ལ་ཤིན་ཏུ་བཀུར་ཞིང་ཁོང་རྒྱལ་པོའི་མཚན་འཛིན་ཙམ་ལས་དབྱར་རིང་འདམ་གཞུང་དང་དགུན་ངོར་ལྷ་སར་བསྡད་དེ་བོད་སོག་ལས་དོན་གཙོ་ཆེའི་ཐད་ལ་དགོངས་འཆར་འདོན་པ་དང་སོག་དམག་གི་མགོ་འཛིན་བྱས་པ་མ་གཏོགས། བོད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་ལ་ཐད་ཀར་ཐེ་གཏོགས་བྱེད་རིགས་མེད་སྟབས་མཆོད་ཡོན་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད་ཐོག་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་བའི་རྒྱབ་སྣོན་དང་དགེ་ལུགས་པའི་སྦྱིན་བདག་མཐིལ་ཕྱིན་མཛད་འདུག རབ་བྱུང་བཅུ་གཅིག་པའི་ཤིང་རྟ་སྤྱི་ལོ1654ལ་གུ་ཤྲི་ཧན་གྲོངས་ཤིང་དེ་ནས་ལོ་བཞི་སོང་མཚམས་རབ་བྱུང་བཅུ་གཅིག་པའི་ས་ཁྱི་སྤྱི་ལོ1658ལ་གུ་ཤྲི་བསྟན་འཛིན་གྱི་བུ་ཆེ་བ་བསྟན་འཛིན་རྡོ་རྗེ་བྱ་བར་ད་ཡན་ཧན་ཞེས་པའི་ཆོ་ལོ་དང་བཅས་ཡབ་ཀྱི་ཤུལ་འཛིན་དུ་རྒྱལ་བོའི་གོ་སར་བཏོན་ཞིང་ཁོང་སྔར་གྱི་ཡབ་གཞིས་རིང་གི་ལུགས་ལྟར་མཆོད་ཡོན་མཐུན་འབྲེལ་གྱིས་སྡོད་པ་ཡིན། དེ་ནས་བཟུང་གུ་ཤྲི་ཧན་གྱི་བུ་རྒྱུད་རྣམས་བོད་ས་གནས་སྲིད་གཞུང་གི་རྒྱབ་རྟེན་གྱི་ཚུལ་དུ་དམག་དོན་སོགས་དྲག་ལས་ཀྱི་འགན་བཞེས་གཙོ་བོ་གནང་བཞིན་ཡོད་དོ།།

བསྟན་འཛིན་ད་ཡན་ཧན་ཁྲིར་སྡོད་མུས་རབ་བྱུང་བཅུ་གཅིག་པའི་ས་སྤྲེལ་སྤྱི་ལོ1668ལ་འདས། དེ་ནས་རབ་བྱུང་བཅུ་གཅིག་པའི་ལྕགས་ཕག་སྤྱི་ལོ1671ལ་ཁོང་གི་སྲས་བསྟན་འཛིན་ད་ལའི་ཧན་ཁྲིར་བཏོན་ཞིང་དེས་ལོ་ངོ་སུམ་བཅུའི་རིང་རྒྱལ་པོའི་གོ་གནས་བཟུང་སྟེ་རབ་བྱུང་བཅུ་གཉིས་པའི་ལྕགས་འབྲུག་སྤྱི་ལོ1700ལ་འདས། དེ་ནས་སྲས་བགྲེས་པ་བསྟན་འཛིན་དབང་རྒྱལ་ནི་ཧོང་ཐའི་ཇིའི་བུ་དོད་བྱས་ཏེ་སོག་ཡུལ་དུ་ཡོད་སྟབས་རབ་བྱུང་བཅུ་གཉིས་པའི་ཆུ་ལུག་སྤྱི་ལོ1703ལ་ལྷ་བཟང་ཀླུ་དཔལ་དབུས་སུ་ཡོང་སྟེ་ཡབ་རྒྱལ་པོའི་གོ་སར་བཏོན་ཐོག་ལྷ་བཟང་ཧན་ཞེས་རྒྱལ་པོའི་གོ་གནས་བཟུང་སྟེ་བོད་དུ་གཏན་སྡོད་བྱས། ཡང་ལོ་རྒྱུས་ལ་ལར་བསྟན་འཛིན་ད་ལའི་ནི་ད་ཡན་ཧན་གྱི་གཅུང་ཡིན་པར་བཤད་པ་དང་ཡང་དེའི་སྲས་བགྲེས་པ་བསྟན་འཛིན་དབང་རྒྱལ་ཡབ་ཀྱི་རྒྱལ་སར་བཏོན་པ་གཅུང་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱིས་བཀྲོངས་པ་སོགས་ཅིག་རིགས་ཤིག་སྣང་ཡང་ཞིབ་རྒྱས་ཟུར་དུ་དཔྱད་པར་རིགས་པས་རེ་ཞིག་ཡོངས་གྲངས་ལྟར་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་གོ།
ལྷ་བཟང་ཧན་བོད་དུ་ཡོང་ནས་རྒྱལ་པོའི་གོ་གནས་བཟུང་རྗེས་བོད་ཀྱི་སྲིད་སྐྱོང་སྡེ་པ་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོའི་བར་རིམ་གྱིས་འགལ་ཟླ་སྣ་ཚོགས་བྱུང་སྟེ་བོད་སོག་མཆོད་ཡོན་གཉིས་མཛའ་མཐུན་འབྲེལ་བཟང་ནས་འགལ་ཟླ་དགྲར་འཛིན་གྱི་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བའི་འགོ་ཚུགས། ཡང་རྒྱལ་བ་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོའི་མཐུན་མིན་གྱི་མཛད་སྤྱོད་དེ་དེ་རིགས་སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོས་ཞབས་འབྲངས་འགས་བསླད་པར་བསམས་ཏེ། ཞབས་ཞུ་མཐར་རྒྱས་ནས་གསོད་རྩིས་བྱས་པ་སོགས་ཀྱི་རྐྱེན་ལ་བརྟེན་རྒྱལ་བ་དྲུག་པ་ཆེན་པོ་དང་སྡེ་སྲིད་བར་ཡང་འགལ་སེལ་ཅུང་ཟད་ཆགས་ཤིང༌། ནང་འགལ་དེ་ལྷ་བཟང་ཧན་དང་ཕྱོགས་གཏོགས་རྣམས་ཀྱིས་བེད་སྤྱད་དེ་རྙོག་འཛིང་མང་པོ་བཟོ་བཞིན་ཡོད་ལ། སྐབས་ཤིག་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱིས་སྡེ་སྲིད་ནས་དུག་སྦྱོར་བྱུང་ཚུལ་གྱི་གླེང་ཁ་བྱུང་བར་བརྟེན་མཆོད་ཡོན་འགལ་ཟླ་ཇེ་ཆེར་སོང་བར་གྱུར། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ངོ་ཐོག་ནས་ཕན་ཚུན་བར་གྱོད་གཞི་འཚོལ་ཐབས་ལྟ་བུར་མཐོང་ཡང་དོན་དངོས་ནི་བོད་ས་གནས་ཀྱི་དབང་སྒྱུར་གྲལ་རིམ་ནང་ཁུལ་གྱི་སྲིད་དབང་འཕྲོག་རེས་བྱེད་པའི་འགལ་ཟླ་དང་འཐབ་རྩོད་ཛ་དྲག་ལྡན་པ་དེ་ཕྱི་ལ་མངོན་པ་ཡིན་ནོ།།

རབ་བྱུང་བཅུ་གཅིག་པའི་ཤིང་བྱ་སྤྱི་ལོ1705ལ་ཆོས་སྐྱོང་གི་ལུང་དང་རྒྱལ་དབང་མཆོག་གི་དགོངས་གཞི་ལྟར་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་ཆེན་པོའི་གསེར་གདུང་མདུན་དུ་རྒྱལ་བ་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་གཙོས་སྐྱིད་ཤོད་སྡེ་པ་དང་ལ་མོ་ཆོས་རྗེ། གདན་སའི་མཁན་པོ། གཞུང་ཞབས་འབྲིང་གཙོ་གནད་ཁག་དང་པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེའི་སྐུ་ཚབ། སོག་པོའི་སྦྱིན་བདག་བཅས་ལྷན་འཛོམས་ཀྱི་ཚོགས་ཐོག་ཏུ་རྒྱལ་པོ་དང་སྡེ་སྲིད་ཕྱོགས་གཉི་གའི་བར་གྱི་འགལ་ཟླའི་སྐོར་ལ་མཐའ་མའི་གྲོས་ཆོད་གནང་དོན་ལ། སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོས་གཞུང་གི་འགན་བཞེས་དགོངས་ཞུ་གནང་ཐོག་གསོལ་སྐལ་དུ་གོང་དཀར་རྫོང་འབུལ་རྒྱུ་དང༌། ལྷ་བཟང་ཧན་གཞུང་སོག་རྒྱལ་པོའི་མཚན་གནས་རང་འཇགས་ཐོག་མཚོ་ཁ་སྟེ་མཚོ་སྔོན་དུ་ཕེབས་བཞུགས་གནང་སྟེ་ཐབ་རྟེན་སོགས་འབབ་ཡོང་རྣམས་བོད་ནས་ལོ་ཟླའི་དུས་ལྟར་འབུལ་རྒྱུ་བཅས་གཏན་འཁེལ་བྱུང་ཐུབ་པ་ལྟ་བུས། བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་གཞུང་དོན་ཐམས་ཅད་རྒྱལ་དབང་དྲུག་པའི་ཕྱག་ཏུ་ཕུལ་བར་བརྟེན་མཆོད་ཡོན་ཕྱོགས་གཉིས་ཀས་གྲོས་དོན་ལྟར་གནང་རྒྱུའི་ཁས་ལེན་ཞུས་ཐོག སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོའི་རིགས་སྲས་བགྲས་པ་ངག་དབང་རིན་ཆེན་སྡེ་སྲིད་བསྐོ་བཞག་བྱས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ་ལྷ་སར་བཞུགས་ནས་སྲིད་ཀྱི་བློ་ཕུགས་བྱེད་བཞིན་ཡོད། ལྷ་བཟང་ཧན་ཡང་མདོ་སྨད་དུ་བྱོན་ཁུང་གྱིས་འདམ་དང་ནག་ཆུའི་ཕྱོགས་ནས་སོག་དམག་རྣམས་བསྡུ་རུབ་ཀྱིས་དཔུང་གི་གྲ་སྒྲིག་བྱས་ཐོག སྡེ་པ་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོས་གྲོས་དོན་མ་རྩིས་ནས་ལྷ་སར་བཞུགས་བཞིན་ཡོད་པར་ཁ་གཡར་ཏེ་ཕྱིར་ལོག་གིས་སྡེ་སྲིད་ལ་འགྲན་ཟླ་བཙུགས། ཚུལ་འདིའི་དོན་གནད་གཙོ་བོ་ནི་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་དབང་ཆ་མཐར་ཐུག་སུས་འཛིན་གྱི་ཆབ་སྲིད་འཐབ་རྩོད་ཁྱོད་ཤི་ང་གསོན་ཞིག་ཡིན་འདུག་པས་ངོ་གདོང་གི་གྲོས་ཆོད་སྟོང་བ་ཙམ་གྱིས་གནད་དོན་ཐག་གཅོད་བྱེད་མི་ཐུབ་པར་བརྟེན་ཕྱིས་སུ་རང་ཚུལ་ངོ་མ་མངོན་འགྱུར་བྱུང་སྟེ་མཐར་རང་གཞན་ཐམས་ཅད་བརླག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་ཏོ།།

ཡང་ཚུལ་འདི་རྒྱལ་དབང་དྲུག་པར་མཚོན་ན་རང་གིས་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་བཞེས་དགོས་ངེས་དང་བཞེས་བཞེད་ཡོད་པ་ཙམ་ལས། ཆབ་སྲིད་སྡེ་སྲིད་དང་དམག་ཤུགས་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱི་ལག་ཏུ་ཡོད་པས་རང་ཉིད་ལ་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱལ་དབང་གི་མཚན་ཙམ་ལས་མེད་ཁར། རང་གི་མཛད་པའང་རྒྱལ་དབང་གོང་མ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཚུལ་ལས་བརྒལ་བ་རབ་བྱུང་གི་རྟེན་དང་བྲལ་ཐོག་མཛད་པ་མཐུན་མིན་གནང་བས་རྒྱབ་རྟེན་གྱི་སྟོབས་ཤུགས་ཆེས་ཉུང་ཟད་སྐུ་འཁོར་ཙམ་ལས་མེས་སྟབས་རང་ཕྱོགས་རྒྱལ་དཀའ་ལ། ཡང་སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོར་མཚོན་ན་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དབང་ཆ་ཐམས་ཅད་རང་གི་ལག་ཏུ་ཡོད་ནའང་གཅིག་ན་རང་ལ་དཔུང་ཤུགས་མེད་པས་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱི་ངོ་ཡ་མི་ཕོད་པ་དང་གཉིས་སུ་རང་གིས་ངོས་འཛིན་ཞུས་ཏེ་སྐྱེད་བསྲིང་གནང་བའི་ཡང་སྲིད་དེའང་ཐུགས་བཞེད་ལྟར་མ་བྱུང་ཁར། ནང་འགལ་ལྟ་བུས་རང་གི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་མ་གྱུར་པས་ཆོས་སྒོའི་ཐད་རྒྱབ་རྟེན་མེད་པར་མ་ཟད། སེ་འབྲས་ཀྱི་བླ་གྲྭ་ཁག་རྣམས་ཀྱང་རང་ཕྱོགས་ཁོ་ན་མ་ཡིན་སྟབས་སོག་རྒྱལ་ལ་ངོ་ཡ་མངོན་འབུད་བྱེད་མི་ནུས་པས་ཚུལ་དེ་ལྟར་ཁས་ལེན་མི་ཞུ་ཀ་མེད་བྱུང་ལ། ཡང་ལྷ་བཟང་ཧན་ལ་མཚོན་ན་རྒྱལ་པོའི་མཚན་གནས་ཙམ་ལས་བོད་ཀྱི་སྲིད་དབང་ལ་བཀོད་ཁྱབ་སྤུ་ཙམ་མ་ཟད། བོད་གཞུང་དང་ཁད་ཐག་རིང་བའི་མདོ་སྨད་མཚོ་སྔོན་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་དགོས་བྱུང་བ་དེ་ཡབ་མེས་གང་གི་རིང་བྱུང་མ་མྱོང་བས་མི་ཚད། རང་ལ་དམག་ཤུགས་ཀྱི་རྒྱབ་རྩ་ཆེན་པོ་ཡོད་པས་གྲོས་དོན་དེ་ལྟ་བུ་དོན་ཐོག་ནས་ཁས་ལེན་བྱེད་མི་སྲིད་ཐོག སེ་འབྲས་བཅས་སུའང་རང་ཕྱོགས་ཀྱི་བླ་གྲྭ་ཅུང་ཙམ་ཡོད་པ་པས་བོད་ཀྱི་སྲིད་དབང་དེ་ཅིས་ཀྱང་བློས་གཏོང་མི་འདོད་པའང་རང་གཤིས་སུ་སོང་སྟབས་མཐར་རྒྱལ་ཕམ་དངོས་སུ་མི་རྩོད་རང་རྩོད་དུ་གྱུར་ཏོ།།

དེའང་རབ་བྱུང་བཅུ་གཉིས་པའི་ཤིང་བྱ་སྤྱི་ལོ1705ལ་ལྷ་བཟང་ཧན་ནས་ཚུར་རྒོལ་གྱི་སྦྱོར་བ་ཐོག་མར་བཤམས་ཏེ་ཟླ་ལྔ་བའི་ནང་སོག་དམག་ཁག་གཉིས་སུ་བགོས་ནས་རང་དང་དཔུང་དམག་ཁག་གཅིག་ཤར་ལམ་བརྒྱུད་འཕན་པོ་ནས་ཡོང་བ་དང༌། བཙུན་མོ་ཚེ་རིང་བཀྲ་ཤིས་དང་དཔུང་དམག་ཁག་གཅིག་བྱང་ལམ་བརྒྱུད་སྟོད་ལུང་ནས་ཡོང་སྟེ་ལྷ་སར་དཔུང་འཇུག་བྱས་ལ། དེའི་ཚེ་གདན་སའི་བླ་མ་དང་རྒྱུད་གྲྭའི་སློབ་དཔོན། པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེའི་སྐུ་ཚབ་སོགས་ཤད་བསྐྱོད་ཀྱིས་ལྷ་བཟང་ཧན་ལ་དམག་འཁྲུག་བཤོལ་ཐབས་སྔ་རྗེས་མཛད་ཀྱང་དོན་སྨིན་མ་བྱུང་བར་བརྟེན། སྡེ་སྲིད་གོང་དཀར་དུ་ཕེབས་རྒྱུ་དང་གཞུང་ས་ལྷ་བཟང་ཧན་ལ་སྤྲོད་རྒྱུ་བྱས་ཐོག་སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ་བྲེལ་སྟབས་ཀྱིས་གོང་དཀར་དུ་ཕེབས་བྱུང༌། ཡང་སྐབས་དེར་བོད་གཞུང་ཕྱོགས་དབུས་གཙང་གི་བོད་དམག་རྣམས་བསྡུ་རུབ་ཀྱིས་བཀག་འགོག་བྱེད་རྩིས་བྱས་ཀྱང་འཐབ་ནུས་གང་ཡང་མ་ཐོན་པར་སོག་དམག་རྣམས་ལྷ་སར་ལྷགས། དེའི་ཚེ་བཙུན་མོས་སྣེ་ཁྲིད་པའི་ཤར་དམག་རྣམས་སྟོད་ལུང་སྣང་རྩེར་འབྱོར་སྐབས་སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ་གོང་དཀར་དུ་ཡོད་ཚུལ་ཐོས་འཕྲལ་སོག་དམག་ཧྲག་བསྡུས་ཁག་གཅིག་བཏང་སྟེ་སྡེ་སྲིད་འཛིན་བཟུང་གིས་དམག་སར་ཁྲིད་ཡོང་སྟེ་བཙུན་མོ་གདུག་རྩུབ་ཅན་དེས་མགུལ་བཅད་ནས་སྐུ་བཀྲོངས་པར་བཤད་ལ། འདིའང་བོད་སོག་མཆོད་ཡོན་གཉིས་སྲིད་དབང་འཕྲོག་རེས་ཀྱི་བྱུང་རིམ་ནང་མཐར་དྲག་ཤུགས་ལ་བརྟེན་ནས་བོད་ཀྱི་སྡེ་སྲིད་བཀྲོས་ཏེ་སོག་རྒྱལ་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱིས་སྲིད་དབང་ཡོངས་རྫོགས་བད་འཛིན་བྱས་ཐུབ་པ་ཡིན་ནོ།།

དེ་ནས་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱིས་ཡོངས་སུ་ལོ་ངོ་བཅུ་གཉིས་རིང་བོད་དབུས་གཙང་གཉིས་ལ་སྒེར་ལུང་གིས་དབང་སྒྱུར་བྱས་པ་ཡིན་ལ། དེའི་སྐབས་སྲིད་འཛིན་མི་སྣ་གཙོ་གྲས་བློན་པོའམ་མདུན་ན་འདོན་བྱམས་པ་གླང་པ་དང༌། བཀའ་བློན་བུ་ཆུང༌། ཚེ་བརྟན་རྡོ་རྗེ་བྱ་བ་སོགས་དང་མཐའ་དབུས་དམག་དཔོན་ཕོ་ལྷ་བ་དང་ཁང་ཆེན་པ་བཅས་ཡོད་ཚུལ་བཀོད་འདུག་ལ། ཡང་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱིས་བོད་ལ་ཕྱོགས་ཡོངས་ནས་དབང་བསྒྱུར་བྱེད་དགོས་ན་གཙོ་བོ་ཆོས་ལུགས་ལ་བརྟེན་དགོས་པ་ཤེས་ཏེ་སྔ་གཞུག་ཏུ་སེ་རའི་ཚོགས་ཆེན་འདུ་ཁང་གསར་རྒྱག་དང་སྔགས་པ་གྲྭ་ཚང་གསར་འཛུགས་ཀྱི་མཐུན་རྐྱེན་སོགས་སྒྲུབ་པར་བཤད། སྐབས་ཤིག་གཙང་ཕྱོགས་ལྷ་རྒྱུད་ཀྱི་ཡུལ་གྲུ་སྲད་རིན་ཆེན་རྩེ་བྱ་བའི་ས་ཁུལ་རྣམས་འབྲས་ལྗོངས་རྒྱལ་པོས་བདག་ཐོབ་བྱེད་པ་དེ་དྲག་ཤུགས་ཀྱིས་ཕྱིར་བླངས་ཏེ་ཕོ་ལྷ་བའི་ཕ་གཞིས་སུ་སྤྲད་པ་དང་འབྲུག་ཡུལ་དུའང་དཔུང་དྲངས་ཤིང༌། སྟོད་ཕྱོགས་སུ་ཁང་ཆེན་པ་བསོད་ནམས་རྒྱལ་པོ་མངའ་རིས་སྤྱི་ཁྱབ་ཏུ་བསྐོས་ནས་སྐོར་གསུམ་གྱི་ཡུལ་སྡེ་སྐྱོང་བ་སོགས་མཐའ་མཚམས་བདེ་སྲུང་གི་ལས་ཀ་འགའ་དང་ཆོས་སྲིད་ལས་དོན་མ་ཉམས་ཙམ་བཅས་སྒྲུབ་པ་ཡིན་འདུག་གོ།

དེ་ལྟར་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱིས་སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ་བཀྲོངས་ཏེ་བོད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དབང་ཆ་ཚང་མ་འཕྲོག་ཚར་ནའང༌། འོན་ཏེ་སྡེ་སྲིད་ཀྱིས་ངོས་འཛིན་ཞུས་པའི་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བའི་ཡང་སྲིད་དྲུག་པ་ཆེན་པོ་ཞལ་བཞུགས་ཡོད་པ་ནི་རང་གིས་སྲིད་དབང་འཛིན་པར་ཉེན་ཁ་ཡོང་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་བ་ཤེས་ཏེ། ཐོག་མར་མཆོག་སྤྲུལ་རིན་པོ་ཆེའི་མཛད་སྤྱོད་ལོག་མཐོང་ཡོད་པ་བེད་སྤྱད་དེ་སྐྱོན་འདོགས་སྣ་ཚོགས་བྱས་པར་བརྟེན། པེ་ཅིན་དུ་མི་སྣ་ཆེད་གཏོང་གིས་གོང་མ་ཁང་ཞི་རྒྱལ་པོར་སྡེ་སྲིད་དང་བཅས་པར་ངན་ཞུ་མང་པོ་བྱས་མཐར་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བའི་ཡང་སྲིད་དྲུག་པ་ཆེན་པོས་སྡོམ་ཁྲིམས་མི་སྲུང་བས་ཁྲི་ལས་འབེབས་དགོས་ཚུལ་སོགས་ཞུས་པར་གྲགས་ཤིང༌། གང་ལྟར་མི་རིང་བར་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་རྒྱལ་བའི་ཁྲི་ལས་ཕབ་སྟེ་པེ་ཅིན་དུ་སྐྱེལ་དགོས་པའི་བཀའ་ལུང་ཡོད་ཚུལ་གྱིས་རེ་ཞིག་པོ་ཏ་ལ་ནས་ལྷ་ཀླུ་དགའ་ཚལ་དུ་བཞུགས་ཐོག རབ་བྱུང་བཅུ་གཉིས་པའི་མེ་ཁྱི་སྤྱི་ལོ1706ལ་པེ་ཅིན་སྐྱེལ་ཕེབས་བྱས་སྐབས་ལམ་བར་ནས་འབྲས་སྤུངས་གྲྭ་མང་གིས་འཕྲོག་སྟེ་དགོན་ནང་དུ་གདན་དྲངས་བར་བརྟེན། སོག་དམག་གིས་འབྲས་སྤུངས་སྐོར་བ་སོགས་བཙན་ཐབས་ཁོ་ནས་སྨད་ཕྱོགས་སུ་ཕེབས་ལམ་མཚོ་སྔོན་པོའི་ཉེ་འཁོར་ཀུན་དགའ་ནོར་ཞེས་པའི་ས་ཆར། རྒྱལ་དབང་དྲུག་པ་མཆོག་དགུང་གྲངས་ཉེར་ལྔའི་སྟེང་སྐུ་གཤེགས་པར་གྱུར་པ་ནི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡོངས་གྲགས་དང་རྣམ་ཐར་ཁུངས་བཙུན་དག་ཏུ་འབྱུང་བ་བཞིན་རྒྱལ་མཆོག་དྲུག་པ་རིན་པོ་ཆེ་མཐར་གངས་ཅན་བསྟན་འགྲོའི་དོན་དུ་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱིས་བོད་སྲིད་འཕྲོག་པའི་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་ཞིང་བརྗེ་པ་ཡིན་འདུག་ལ། ཡང་གསང་རྣམ་ཞེས་པའི་རྣམ་ཐར་གྱི་ཡི་གེར་རྒྱལ་དབང་མཚོ་སྔོན་ནས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་ཕེབས་ཏེ་མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་དང་སོག་ཡུལ། རྒྱ་ནག་རི་བོ་རྩེ་ལྔ། རྒྱ་གར། བལ་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་གྲུ་མང་པོར་ཞབས་བཅགས་མཐར་དགུང་གྲངས་དྲུག་བཅུ་བརྒལ་ཏེ་སོག་པོའི་ཨ་ལག་ཤར་སྐུ་འདས་ཚུལ་དང་མདོ་སྨད་དཔའ་རིས་ཕྱོགས་སུ་དགོན་སྡེ་བཏབ་ཚུལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སོགས་འབྱུང་ལ། དེ་དེང་དུས་མཁས་པ་ལ་ལས་གཙིགས་སུ་བཟུང་སྟེ་དཔྱད་བརྗོད་གནང་འདུག་ནའང་སོ་སོའི་ཞེན་བརྩིས་ཆེ་བའི་རེ་སྨོན་ཙམ་ལས་དོན་དངོས་ལོ་རྒྱུས་དང་སྐབས་དེའི་གནས་ཚུལ་བཅས་ལ་མཚོན་ན་དེ་འདྲ་ཡོད་མི་སྲིད་པ་དང༌། ཁྱད་པར་བོད་འབངས་ཀུན་གྱིས་གོང་སྨྲས་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཡིད་ཆེས་ཀྱིས་རྒྱལ་བའི་སྐུ་འཕྲེང་ཕྱི་མ་རིམ་བྱོན་ངོས་འཛིན་ཞུ་བཞིན་འདུག་པས་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་དག་གིས་བདམས་པ་བཞིན་ཡོངས་གྲགས་ཀྱི་བཤད་ཚུལ་ལྟར་འཆད་ན་འོས་པར་མཐོང་ངོ༌།།

དེ་ལྟར་རྒྱལ་དབང་དྲུག་པ་ཆེན་པོ་སྨད་ཕེབས་ཀྱི་ལམ་དུ་ཆས་ནས་སྐུ་འདས་པར་བརྟེན་བོད་གངས་ཅན་པ་རྣམས་སྐྱབས་མེད་མགོ་རྗེན་གྱི་གནས་སུ་ལྷུང་ལ་ལྷ་བཟང་ཧན་གྱིས་ཀྱང་རྒྱལ་བའི་ཡང་སྲིད་ལ་བརྟེན་ནས་རང་གི་ཆབ་སྲིད་སྲ་བརྟན་གཏོང་དགོས་པ་མཐོང་སྟེ། གནས་ཆེན་ཁ་བ་དཀར་པོར་སྐུ་འཁྲུངས་པའི་འབྲས་སྤུངས་སུ་བཞུགས་པའི་གྲྭ་པ་ཡེ་ཤེས་རྒྱ་མཚོ་བྱ་བ་རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་ཡང་སྲིད་ངོ་མ་ཡིན་ཚུལ་གྱིས་གདན་སར་བཀོད་ནས་པོ་ཏ་ལའི་རྒྱལ་བའི་གསེར་ཁྲིར་མངའ་གསོལ་ཞིང་དེ་ལོ་བཅུ་གཅིག་རིང་ཁྲིར་བཞུགས་ཏེ་ཆོས་ཕྱོགས་སུ་རྒྱལ་དབང་གི་ཚབ་བྱེད་བཞིན་ཡོད་ལ། སྐབས་དེའི་རིང་གི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་སུ“རྒྱལ་དབང”ཞེས་འབྱུང་བ་རྣམས་སྐྱེས་བུ་འདི་པ་ཡིན་པ་ཤེས་དགོས་ཀྱི། ཡང་དེར་ལྷ་བཟང་ཧན་དང་རྗེས་འབྲིང་དག་གིས་རྒྱལ་དབང་ཞེས་ཞུ་བ་ཙམ་ལས་བོད་མི་སེར་སྐྱ་བྱིངས་ནས་པད་དཀར་འཛིན་པ་ཞེས་ཞུ་བ་མ་གཏོགས་རྒྱལ་དབང་གི་ཡང་སྲིད་ཡིན་པའི་ངེས་ཤེས་གནའ་དེང་གང་གི་དུས་སུ་མ་བྱུང་ལགས་སོ།།

དེ་ལྟར་སྐབས་འདི་དག་ལ་བོད་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱལ་བའི་སྤྲུལ་སྐུ་རྙོག་འཛིང་ཆེན་པོ་ཡོད་སྟབས་ཆིན་གོང་མས་ཀྱང་གང་རྩི་ངེས་མེད་ལྟ་བུས་པཎ་ཆེན་སྐུ་འཕྲེང་ལྔ་བ་བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས་ལ“པཎ་ཆེན་ཨེར་ཏི་ནི”ཞེས་པའི་མཚན་གནས་ཀྱི་འཇའ་ས་དང་གསེར་ཐམ་བཅས་གནང་ཐོག ཁོང་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་བདག་སྐྱོང་གི་གཙོ་བོ་དང་བོད་སོག་བསྟན་པའི་བདག་པོར་བཞུགས་དགོས་ཚུལ་སྐོར་ལུང་གིས་སྐུལ་བར་གྲགས། པཎ་ཆེན་སྐུ་འཕྲེང་ལྔ་བ་ནི་བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ཁོང་རབ་བྱུང་བཅུག་གཉིས་པའི་ཆུ་ཡོས་སྤྱི་ལོ1663ལ་གཙང་ཐོབ་རྒྱལ་དུ་སྐུ་འཁྲུངས། དགུང་ལོ་ལྔའི་སྟེང་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་ཆེན་པོས་པཎ་ཆེན་སྐུ་འཕྲིང་བཞི་བའི་ཡང་སྲིད་དུ་ངོས་འཛིན་མཛད་ཅིང་ཕྱིས་སུ་ཁོང་ཡང་རྒྱལ་དབང་དྲུག་པའི་བླ་མ་གནང་ཚུལ་སོགས་གོང་དུ་བརྗོད་ཟིན་པ་ལྟར་དང༌། རྗེ་འདི་པ་འཚོ་བཞུགས་ཀྱི་སྐབས་ནི་བོད་དུ་སྡེ་གཟར་དང་ཡུལ་མཐའི་དམག་འཁྲུག་གིས་གནོད་འཚེ་བགྱི་བའི་སྐབས་ཡིན་པར་མ་ཟད། སོག་པོའི་ཅུང་གར་བའི་སྟོབས་ཤུགས་ཀྱིས་ཆིན་གོང་མར་ངོ་ལོག་དང་ནང་འཁྲུག་བྱེད་བཞིན་པའི་སྐབས་ཡིན་པས། གོང་མ་ཁང་ཞིས་རྗེ་འདིའི་མཚན་སྙན་ལ་བརྟེན་ནས་བོད་སོག་དང་ལྷག་པར་སྨད་སོག་ལྷོ་བྱང་རྣམས་གོང་མའི་ཆབ་འབངས་སུ་འགུག་པའི་ཆེད་དུ་གསེར་ཐམ་དང་འཇའ་ས་འབུལ་གནང་གིས་ཡང་ཡང་གདན་འདྲེན་ཞུས་ཀྱང་ཁོང་འབྲུམ་ནད་ལ་དོགས་ནས་ཕེབས་བཞེད་མ་གནང་བ་རེད་ཟེར་ནས་སྐྱོན་འབེབས་མཛད་ཚུལ་སྐོར་རྒྱའི་ཡི་གེར་བཀོད་ཡོད་པར་བརྟེན། དེང་གི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་འགའ་རེས་སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ་ནི་མེས་རྒྱལ་ཁ་བྲལ་གཏོང་བའི་ཕྱོགས་སུ་ལངས་ནས་གོང་མར་འགལ་ལོག་བཟུང་ཚུལ་སོགས་བྲིས་འདུག་ཀྱང་བདེན་མིན་ཞིབ་རྒྱས་བོད་ཡིག་གི་རྣམ་ཐར་ནང་དུ་གསལ་ལ། ཡང་སྐབས་དེའི་གནས་ཚུལ་དང་ཆ་རྐྱེན་དེ་འདྲའི་འོག་ཏུ་དེང་སང་གི་མི་ལྟ་བུའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་གོ་རྟོགས་མཐོན་པོ་ཆགས་མེད་པ་མ་མཁྱེན་པ་མིན་གྲངས་སེམས་སོ།།

རྩོམ་གྱི་ཡོང་ཁུངས། དགེ་ཆོས་དྲ་བ།

བོད་ཀྱི་གླུ་བ་གླུ་མ།

གངས་ལྗོངས་ཀྱི་གླུ་པ་གླུ་མའི་གར་སྟེགས།

འཕྲོད་བསྟེན་ཤེས་བྱ།

ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ། གཙང་སྦྲ་འཕྲོད་བསྟེན།

ཤེས་ཡོན་སློབ་སྦྱོང༌།

ཤེས་ཡོན་ནི་མ་འོངས་པའི་མདུན་སྒོ་ཡིན།

རྒྱན་གོས་ཆ་ལུགས།

བོད་མིའི་གནའ་དེང་གོས་ཀྱི་མཚར་ཉམས།

གློག་བརྙན་གསར་པ།

བོད་ཀྱི་གྲགས་ཅན་གློག་བརྙན་ངོ་སྤྲོད།།

བོད་ཀྱི་ཆོས་རིག་སྐད་ཡིག་གསུམ་གྱི་དྲ་འབྲེལ།

རྩོམ་རིག

  • ཡིད་འོང་ལྷ་མཚོ།
  • རིག་འབྱུང་དྲ་བ།
  • མཆོད་མེ་རྩོམ་རིག
  • བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག

སྙན་ངག

  • ན་གཞོན་གསར་པ།
  • གཏེར་མཛོད།
  • བོད་ཀྱི་རིག་མཛོད།

ལོ་རྒྱུས།

  • བཤད་མཛོད།
  • གདོད་མའི་ལོ་རྒྱུས།
  • དྲིས་ལན་དྲ་མཛོད།
  • གསལ་ལེ་རྒྱལ།

ཆོས་འབྱུང་།

  • ཆོས་ལུགས་ལོ་རྒྱུས།
  • ནང་བསྟན།
  • རྡོ་འབུམ་དཔེ་འཕྲིན།

སྐད་ཡིག

  • ཆ་འཕྲིན་ལག་རྩལ།
  • ཇོ་མོ་གླང་མ།
  • ཧི་མ་ལ་ཡ
  • སྨོན་ལམ

རིག་གཞུང་།

  • བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་།
  • སློབ་གསོ་དྲ་བ།
  • འབྲུག་དཔེ་མཛོད།

རིག་གནས།

  • རིག་གནས་དྲ་བ།
  • བོད་ཀྱི་རིག་གནས།
  • སེང་རྡོར་དྲ་ཚིགས
  • ཧི་མ་ལ་ཡའི་བོན།

དྲ་རྒྱ་གཞན།

  • གཉན་པོ་གཡུ་རྩེ།
  • རྡོ་འབུམ་དཔེ་ཕྲེང་།
  • ལོ་གསར་རིག་གཞུང་།